Po zamachach z 11 wrzesnia rozwinal sie w Stanach Zjednoczonych prawdziwy mit tarczy majacej zapewnic Ameryce bezpieczenstwo. Propaganda rzadowa chetnie go podchwycila, mimo ze byl jaskrawo sprzeczny z doswiadczeniami zamachów. USA zostaly zaatakowane w najbardziej prymitywny, choc zarazem inteligentny sposób. Uderzenie przyszlo od wewnatrz i zadna tarcza nie bylyby w stanie go powstrzymac. W atmosferze jaka zapanowala po zamachach racjonalne argumenty nie mialy jednak znaczenia.

Sprawa tarczy antyrakietowej nie pojawiЕ‚a siД™ po raz pierwszy przy okazji obecnych planów rozmieszczenia elementów tego systemu w Polsce i Czechach. PomysЕ‚y otoczenia terytorium USA parasolem ochronnym, zdolnym zatrzymaД‡ ewentualny atak rakietami balistycznymi, pojawiЕ‚y siД™ juЕј w latach 60. Bardziej konkretny ksztaЕ‚t przyjД™Е‚y w latach 80., gdy administracja Ronalda Reagana forsowaЕ‚a projekt SDI, czyli tzw. wojen gwiezdnych. Po osiД…gniД™ciu politycznego celu projektu, jakim byЕ‚o rzucenie na kolana ZwiД…zku Sowieckiego, prezydent George Bush (ojciec) program zarzuciЕ‚. Dopiero w poЕ‚owie lat 90. Bill Clinton zainicjowaЕ‚ powrót do prac nad tym projektem, co zaowocowaЕ‚o wersjД…, z którД… mamy do czynienia obecnie. Wówczas teЕј przeprowadzono pierwsze testy wykonalnoЕ›ci tego projektu, jego wiarygodnoЕ›ci i konfiguracji czyli geograficznego zasiД™gu. Prace te zostaЕ‚y jednak zawieszone. Na kilka miesiД™cy przed swoim odejЕ›ciem Clinton odmówiЕ‚ podpisania ustawy przekazujД…cej pieniД…dze na ten cel i, de facto zepchnД…Е‚ decyzjД™ na swego nastД™pcД™.

Sprawa nabraЕ‚a impetu wraz z dojЕ›ciem do wЕ‚adzy George’a W. Busha w 2000 r. JuЕј w maju 2001 r., na kilka miesiД™cy przed atakami na Nowy Jork i Waszyngton, prezydent ogЕ‚osiЕ‚ wznowienie i intensyfikacjД™ prac nad projektem tarczy. ZyskaЕ‚ wówczas nie tylko poparcie polityczne, ale przede wszystkim wsparcie ze strony tego, co Eisenhower nazwaЕ‚ kompleksem militarno-przemysЕ‚owym. Po 11 wrzeЕ›nia, kiedy rzД…d i administracja BiaЕ‚ego Domu zaczД™Е‚y zupeЕ‚nie jawnie gЕ‚osiД‡ kult wojny stawiajД…c na „rozwiД…zywanie” problemów miД™dzynarodowych przy uЕјyciu siЕ‚y, rozwinД…Е‚ siД™ prawdziwy mit tarczy majД…cej zapewniД‡ Ameryce bezpieczeЕ„stwo.

Propaganda USA chД™tnie go podchwyciЕ‚a, mimo Ејe byЕ‚ jaskrawo sprzeczny z doЕ›wiadczeniami z 11 wrzeЕ›nia. USA zostaЕ‚y zaatakowane w najbardziej prymitywny, choД‡ zarazem bardzo inteligentny sposób. Uderzenie przyszЕ‚o od wewnД…trz i Ејadna tarcza nie byЕ‚aby w stanie go powstrzymaД‡. Ale w atmosferze, jaka zapanowaЕ‚a po 11 wrzeЕ›nia, racjonalne argumenty nie miaЕ‚y znaczenia, a szalejД…cy militaryzm ekipy Busha stworzyЕ‚ znakomite warunki dla projektu tarczy antyrakietowej.

Wszystko to tworzy szerszy kontekst debaty o tarczy, zazwyczaj ignorowany przez wiД™kszoЕ›Д‡ jej polskich uczestników. Tymczasem sprawa budowy tego systemu jest niczym czubek góry lodowej. Od kilku juЕј lat obserwujemy silnД… tendencjД™ militaryzacji kwestii bezpieczeЕ„stwa miД™dzynarodowego. W najwaЕјniejszym oЕ›rodku wЕ‚adzy na Е›wiecie dominuje dziЕ› myЕ›lenie w kategoriach wojskowych. Zapewnienie pokoju, bezpieczeЕ„stwa, a przede wszystkim kryteria tego, na co moЕјna sobie pozwoliД‡, a na co nie, podporzД…dkowano logice wojskowej. Bardzo pouczajД…cym przykЕ‚adem tej tendencji jest Strategia BezpieczeЕ„stwa Narodowego, przyjД™ta przez prezydenta Busha i jego ekipД™ we wrzeЕ›niu 2002 r., równo rok po atakach z 11 wrzeЕ›nia 2001 i na kilka miesiД™cy przed inwazjД… na Irak. W Strategii tej widaД‡ wyraЕєnie narastanie militaryzacji w sposobie myЕ›lenia amerykaЕ„skiego establishmentu o polityce zagranicznej, a zwЕ‚aszcza o polityce bezpieczeЕ„stwa.

Nie chodzi zresztД… tylko o myЕ›lenie. Stany Zjednoczone wydajД… dziЕ› na zbrojenia gigantyczne kwoty – mniej wiД™cej poЕ‚owД™ wszystkich wydatków wojskowych na Е›wiecie. WedЕ‚ug kolejnych raportów Sztokholmskiego Instytutu BadaЕ„ nad Pokojem (SIPRI), najlepszego think tanku w tej dziedzinie, ok. 500 miliardów z biliona dolarów wydawanych przez Е›wiat na zbrojenia przypada na USA. Warto dodaД‡, Ејe na wszystkie paЕ„stwa NATO przypada ok. 75-78% caЕ‚ej kwoty. Prymat Ameryki widaД‡ szczególnie w przypadku zbrojeЕ„ nuklearnych. Dysproporcje w tym wzglД™dzie sД… ogromne. Stany Zjednoczone mogЕ‚yby dziЕ› bez problemu wygraД‡ wojnД™ nuklearnД… z resztД… Е›wiata. JeЕ›li chodzi o gЕ‚ównego, do niedawna, adwersarza Ameryki – RosjД™, jest wielce prawdopodobne, Ејe w przypadku ataku ze strony USA Rosjanie zdaliby sobie sprawД™, co siД™ Е›wiД™ci, dopiero w momencie, gdy pociski amerykaЕ„skie spadaЕ‚yby na ich terytorium. Rosyjskie systemy ostrzegania sД… bardzo zawodne. WЕ‚aЕ›ciwie ich najlepszym elementem jest niewielka baza na Syberii, na którД… zezwalaЕ‚ ukЕ‚ad ABM z 1972 r. (zmodyfikowany w 1974 r.). W tej sytuacji niedawne supermocarstwo ginД™Е‚oby, wówczas dopiero zdajД…c sobie sprawД™, Ејe wЕ‚aЕ›nie znika z powierzchni ziemi.

Gwarancja imperialnej bezkarnoЕ›ci

Ta gigantyczna przewaga strategiczna Stanów Zjednoczonych jest sama w sobie czymЕ› bardzo niepokojД…cym, o ile nie niebezpiecznym. Historia pokazuje, Ејe teorie gЕ‚oszД…ce pokojowy i dobrotliwy charakter mocarstwowej potД™gi, takЕјe potД™gi mocarstw uchodzД…cych za liberalne, sД… faЕ‚szywe. Dowodzi teЕј, Ејe zbytnia przewaga jednego mocarstwa w systemie Е›wiatowym zawsze staje siД™ zagroЕјeniem dla innych paЕ„stw. Dramatycznym przykЕ‚adem takiej sytuacji jest wojna z Irakiem, bД™dД…ca typowД… wojnД… hegemonicznД…. Celem Amerykanów byЕ‚o w tym wypadku wywoЕ‚anie efektu demonstracji, pokazanie, jaki los czeka kaЕјdego, kto oЕ›mieliЕ‚by siД™ zakwestionowaД‡ pozycjД™ USA, ich wizjД™ porzД…dku miД™dzynarodowego i godziД‡ w ich interesy. Te ostatnie zaЕ› nie znajД… Ејadnych granic.

RzД…d Stanów Zjednoczonych nie od dziЕ› przejawia tendencjД™ do rozciД…gania zakresu interesów amerykaЕ„skich, ale przewaga, jakД… obecnie dysponuje, dodatkowo zachД™ca go do definiowania ich w taki sposób, Ејe stajД… siД™ zagroЕјeniem dla suwerennoЕ›ci wielu innych krajów. Gdziekolwiek spojrzymy z perspektywy Waszyngtonu, dostrzeЕјemy takie lub inne „interesy USA”. W takiej sytuacji naturalnД… reakcjД… „reszty Е›wiata” staje siД™ poszukiwanie sposobów unikniД™cia presji lub ekspansji Stanów Zjednoczonych. PisaЕ‚ zresztД… o tym niedawno na Е‚amach „Foreign Affairs” Stephen Walt, jeden z najwybitniejszych amerykaЕ„skich badaczy stosunków miД™dzynarodowych. [1] To oznacza m.in. nowy wyЕ›cig zbrojeЕ„, napiД™cia i konflikty. SЕ‚absze paЕ„stwa, ale takЕјe róЕјne ugrupowania antysystemowe, czy to wyzwoleЕ„cze, czy terrorystyczne dysponujД… w nim pewnymi atutami. Przede wszystkim mogД… rozwijaД‡ techniki walki asymetrycznej, które pozwalajД… skutecznie godziД‡ w hegemona lub jego interesy, nawet bez koniecznoЕ›ci dysponowania duЕјym i zaawansowanym technologicznie potencjaЕ‚em wojskowym.

To wЕ‚aЕ›nie rozwój teorii i praktyki walki asymetrycznej, a takЕјe Е›wiadomoЕ›Д‡ istnienia wspomnianych atutów sЕ‚abych paЕ„stw skЕ‚ania dzisiejsze elity w Waszyngtonie do rozwijania programu tarczy antyrakietowej. Nie chodzi tu wcale o obronД™ terytorium USA. Stawka jest zupeЕ‚nie inna. Wraz z tarczД… antyrakietowД… pojawiЕ‚a siД™ ogromna pokusa zapewnienia sobie caЕ‚kowitej bezkarnoЕ›ci. Mamy bowiem do czynienia z systemem bezpieczeЕ„stwa jednego mocarstwa, który ma objД…Д‡ caЕ‚y Е›wiat.

Tarcza ma cztery skЕ‚adniki: lД…dowy, morski, powietrzny, kosmiczny. To z tego powodu Amerykanie sprzeciwiajД… siД™ konwencji ONZ zakazujД…cej militaryzacji kosmosu. Stany Zjednoczone sД… dziЕ› jedynym, krajem, który jД… odrzuca. Kilka miesiД™cy temu administracja Busha otwarcie ogЕ‚osiЕ‚a program zdobycia hegemonii w przestrzeni kosmicznej. Elementy tarczy ulokowane w kosmosie majД… za zadanie zapewniД‡ system systemowi globalny zasiД™g. Bazy wojskowe w Europie i w innych regionach, ale takЕјe pewne elementy ruchome, zainstalowane na pokЕ‚adach amerykaЕ„skich okrД™tów, majД… umoЕјliwiД‡ rozpinanie swoistych „lokalnych parasolek”, które miaЕ‚yby osЕ‚aniaД‡ operacje wojskowe USA w dowolnym punkcie globu. Konstrukcja ta nie pozostawia Ејadnych wД…tpliwoЕ›ci. Celem tarczy nie jest obrona Ameryki, ale jej mocarstwowych interesów („liberalnego imperium”, jak gЕ‚osi jedna z ulubionych autodefinicji Stanów Zjednoczonych), czyli takiej wizji porzД…dku miД™dzynarodowego, jaki usiЕ‚uje przeforsowaД‡ na caЕ‚ym Е›wiecie Waszyngton.

Gdyby budowa tarczy powiodЕ‚a siД™, USA zyskaЕ‚yby rodzaj bariery immunologicznej, zapewniajД…cej im doЕ›Д‡ bezkarne podejmowanie jednostronnych decyzji o wszczynaniu operacji wojskowych, takich jak wojna w Iraku wedle wЕ‚asnego widzimisiД™. ZwaЕјywszy na katastrofalne konsekwencje wojen w Afganistanie i w Iraku, trudno sobie wyobraziД‡, Ејe uzyskanie tego rodzaju poczucia bezkarnoЕ›ci moЕјe byД‡ pozytywnie odbierane przez inne regiony Е›wiata. Obecne dziaЕ‚ania przeciw Iranowi ograniczajД… siД™ przede wszystkim do gróЕєb i akcji politycznych tylko dlatego, Ејe Ameryka obawia siД™ iraЕ„skiego odwetu (a po czД™Е›ci ze strachu przed powtórzeniem wariantu irackiego w wiД™kszej skali). Gdyby jednak administracja Busha miaЕ‚a pewnoЕ›Д‡, Ејe zaatakowany Iran nie odda ciosu, na przykЕ‚ad uderzajД…c w sojuszników USA w regionie, ten kraj zostaЕ‚by zapewne juЕј dawno zaatakowany uderzeniami z powietrza. Ludzie Busha nawet tego nie kryjД…! Plany tej wojny istniejД… od pewnego czasu.

Nowy wyЕ›cig zbrojeЕ„

Budowa tarczy antyrakietowej oznacza takЕјe nowД… fazД™ wyЕ›cigu zbrojeЕ„. PokazaЕ‚y to Chiny, które dwa miesiД…ce temu zestrzeliЕ‚y wЕ‚asnego satelitД™. Akcja ta dowiodЕ‚a, Ејe moЕјna zniszczyД‡ kosmiczne elementy tarczy, co wywoЕ‚aЕ‚o wielkД… nerwowoЕ›Д‡ w Waszyngtonie. SygnaЕ‚ wysЕ‚any przez Pekin byЕ‚ jasny: nie idЕєmy w tД™ stronД™, poniewaЕј próba absolutnej dominacji w kosmosie nie ma szans. Jednak wojownicze otoczenie prezydenta Busha postanowiЕ‚o odrzuciД‡ ten komunikat. Odpowiedziano zapewnieniami o intensyfikacji prac nad militaryzacjД… przestrzeni kosmicznej. Nie zmienia to jednak faktu, Ејe po chiЕ„skiej próbie prysЕ‚ mit „tarczy nie do przebicia”. Ale nawet gdyby nie mijaЕ‚ siД™ z prawdД…, sЕ‚absze podmioty polityki miД™dzynarodowej zawsze bД™dД… poszukiwaД‡ sposobów zadawania bolesnych ciosów imperialnej Ameryce, aby jД… odstraszyД‡ i zniechД™ciД‡ do kontynuowania zagraЕјajД…cej im ekspansji. Czasem bД™dД… uderzaД‡ w interesy gospodarcze USA, w ich sojuszników, w ludzi wspóЕ‚pracujД…cych z AmerykД… – tak wЕ‚aЕ›nie wyglД…da dziЕ› sytuacja w Iraku.

Ruch powstaЕ„czy lub terroryЕ›ci czД™sto nie jest w stanie dosiД™gnД…Д‡ Amerykanów, bo sД… oni Е›wietnie wyposaЕјeni i uzbrojeni. MoЕјe jednak atakowaД‡ ludzi, których uznaje za kolaborantów i robi to bardzo skutecznie. WedЕ‚ug badaЕ„ Instytut of Public Health z Baltimore do paЕєdziernika ubiegЕ‚ego roku w tej rozpД™tanej przez Stany Zjednoczone wojnie zginД™Е‚o ok. 650 tys. ludzi. Z tej liczby okoЕ‚o 1/3 czyli ok. 200 tys. to ofiary dziaЕ‚aЕ„ wojsk amerykaЕ„skich. Reszta to ofiary walk wewnД™trznych, a znaczna czД™Е›Д‡ tej liczby to ЕјoЕ‚nierze armii i policji podlegЕ‚ych rzД…dowi w Bagdadzie, urzД™dnicy administracji, sД™dziowie, biznesmeni i dziaЕ‚acze polityczni powiД…zani z rzД…dem lub siЕ‚ami okupacyjnymi. Tarcza antyrakietowa nie jest w stanie zatrzymaД‡ przemocy tego rodzaju, ani zapewniД‡ armii amerykaЕ„skiej sukcesu w takich wojnach. MoЕјe siД™ natomiast przyczyniД‡ do ich eskalacji, do przeniesienia ich na poziom globalny.

BiorД…c to wszystko pod uwagД™ naleЕјy stwierdziД‡, Ејe system obrony przeciwrakietowej moЕјe stanowiД‡ zagroЕјeniem dla bezpieczeЕ„stwa i zrównowaЕјonego porzД…dku miД™dzynarodowego, a jako taki nie sЕ‚uЕјy ludzkoЕ›ci. Nie jestem pacyfistД…, lecz przedstawicielem studiów strategicznych i dobrze wiem, Ејe czasem trzeba uЕјyД‡ siЕ‚y zbrojnej. Rzecz jasna, takЕјe w dzisiejszym Е›wiecie pojawiajД… siД™ realne zagroЕјenia. Nie wymagajД… one jednak tego rodzaju odpowiedzi. Odpowiedzi, które formuЕ‚uje Ameryka pod rzД…dami George’a W. Busha, sД… nie tylko bЕ‚Д™dne, ale, co gorsza, prowadzД… do wywoЕ‚ywania ciД…gle nowych zagroЕјeЕ„.

Dzisiejsza amerykaЕ„ska polityka bezpieczeЕ„stwa nie tylko nie rozwiД…zuje problemów bezpieczeЕ„stwa miД™dzynarodowego, ale sama bywa powaЕјnym problemem. Z tym problemem muszД… zmagaД‡ siД™ inni. Wbrew mitowi, wedle którego mocna Ameryka zawsze ratuje sЕ‚abД… EuropД™ z opresji, rzeczy majД… siД™ obecnie zgoЕ‚a odwrotnie. W ciД…gu ostatnich lat juЕј kilkakrotnie Europejczycy musieli wyciД…gaД‡ AmerykД™ z kЕ‚opotów. PrzykЕ‚adów dostarczajД… zarówno Afganistan jak i Irak. W obu przypadkach Amerykanie rozpoczД™li wojnД™, prowadzili jД… Еєle, po swojemu, a nastД™pnie zaczД™li wzywaД‡ EuropД™, NATO, ONZ i inne organizacje miД™dzynarodowe do pomocy w ich zakoЕ„czeniu.

ZagroЕјenie dla Polski

WejЕ›cie Polski do systemu antyrakietowego byЕ‚oby wielkim bЕ‚Д™dem. Po pierwsze dlatego, Ејe nie naleЕјy przystД™powaД‡ do rzeczy zЕ‚ych. Po drugie, teza o rzekomym zagroЕјeniu bezpieczeЕ„stwa, które miaЕ‚oby siД™ zmniejszyД‡ po instalacji elementów tarczy w Polsce, jest zwyczajnie nieprawdziwa. Wbrew zwolennikom tarczy promujД…cym zacieЕ›nianie stosunków ze Stanami Zjednoczonymi, Polska nie jest dziЕ› przez nikogo zagroЕјona. Uczestnictwo w NATO oraz w instytucjach europejskich daje nam takie gwarancje bezpieczeЕ„stwa, którymi nie moЕјe cieszyД‡ siД™ Ејadne z paЕ„stw pozostajД…cych poza tymi organizacjami. Reszta Е›wiata, Е‚Д…cznie z RosjД… z jej milionowД… armiД… i tysiД…cami czoЕ‚gów, moЕјe tylko zazdroЕ›ciД‡ Polsce poziomu bezpieczeЕ„stwa. To Rosja jest dziЕ› zagroЕјona i to wЕ‚adze w Moskwie bojД… siД™ destabilizacji. Od kilkunastu lat nie mogД… sobie poradziД‡ z konfliktami na Kaukazie i w Azji Ељrodkowej. Dodatkowe napiД™cie na granicach zachodnich nie jest im do niczego potrzebne, bo tylko pogarszaЕ‚oby rosyjskie poЕ‚oЕјenie.

W tej sytuacji reakcja prezydenta Putina na plany budowy tarczy nie jest zaskakujД…ca, a przedstawiona przez niego w Monachium ocena polityki zagranicznej USA obecnej administracji jest zasadniczo poprawna. Stany Zjednoczone sД… dziЕ› odpowiedzialne za wyЕ›cig zbrojeЕ„, o czym Е›wiadczД… nie tylko liczby, ale i oficjalna strategia oraz czyny. BiorД…c pod uwagД™ postД™pujД…cД… militaryzacjД™ amerykaЕ„skiej polityki zagranicznej, nie tylko Rosja ma powody do obaw.

Takiej polityki nie powinna popieraД‡ takЕјe Polska. Budowa elementów tarczy antyrakietowej na jej terytorium oznacza, Ејe terytorium to stanie siД™ czД™Е›ciД… globalnego systemu bezpieczeЕ„stwa USA i Е›rodkiem do realizacji amerykaЕ„skich interesów. Polska moЕјe staД‡ siД™ faktycznym zakЕ‚adnikiem Stanów Zjednoczonych. W oczywisty sposób bД™dzie siД™ to wiД…zaД‡ to z utratД… czД™Е›ci suwerennoЕ›ci na rzecz Waszyngtonu. Aby tak sД…dziД‡, nie trzeba wcale wyznawaД‡ jakiejЕ› anachronicznej koncepcji suwerennoЕ›ci. Jest bowiem jakoЕ›ciowa róЕјnica miД™dzy np. delegowaniem czД™Е›ci suwerennych uprawnieЕ„ paЕ„stwa na organizacje miД™dzynarodowe w rodzaju Unii Europejskiej, a faktycznym zrzeczeniem siД™ prawa do decydowania o angaЕјowaniu siД™ w operacje militarne innego mocarstwa.

Sposób dziaЕ‚ania tarczy moЕјe naruszaД‡ zapisy polskiej konstytucji z 1997 r. Eksterytorialna baza moЕјe byД‡ wykorzystywana do osЕ‚aniania operacji ofensywnych, o których decydowaД‡ siД™ bД™dzie za oceanem. Konstytucyjne organy odpowiedzialne za bezpieczeЕ„stwo Polski nie bД™dД… miaЕ‚y nad tym Ејadnej kontroli. Tymczasem ewentualne koszty uЕјycia tarczy spadnД… takЕјe na PolskД™. Jest oczywiste, Ејe Ејadne paЕ„stwo z listy tych, które Waszyngton okreЕ›la mianem „osi zЕ‚a” nie zaatakuje amerykaЕ„skich instalacji wojskowych. Takie postawienie sprawy nosi znamiona absurdu. Gdyby, na przykЕ‚ad, Iran zdecydowaЕ‚ siД™ na taki krok, podpisaЕ‚by na siebie wyrok Е›mierci. To samo dotyczy Chin czy Rosji. DziЕ› Ејadne paЕ„stwo nie zdecyduje siД™ wystrzelenie choД‡by jednego pocisku w stronД™ USA: paЕ„stwa nie sД… samobójcami. Z kolei terroryЕ›ci nie sД… w stanie wejЕ›Д‡ w posiadanie rakiet balistycznych. Dlatego uЕјycie tarczy moЕјe nastД…piД‡ prД™dzej w kontekЕ›cie jakiejЕ› rzekomej wyprzedzajД…cej akcji amerykaЕ„skiej. KaЕјda taka akcja moЕјe wywoЕ‚aД‡ odwet, którego pierwszym prawdopodobnym celem bД™dД… komponenty tarczy antyrakietowej gdziekolwiek, a zatem takЕјe na terytorium Polski.

Tarcza przeciw Europie

Projekt tarczy antyrakietowej wzmacnia opcjД™ atlantyckД… w Europie – w jej amerykaЕ„skiej, czyli niezrównowaЕјonej wersji. Europejska polityka bezpieczeЕ„stwa waha siД™ obecnie miД™dzy wizjД… zacieЕ›nienia zwiД…zków atlantyckich z USA a próbami wypracowania bardziej autonomicznych form obrony w ramach samej Unii. JeЕ›li takie paЕ„stwa jak Polska zgodzД… siД™ na instalacjД™ tarczy, przekreЕ›li to szansД™ na stworzenie wiarygodnej polityki europejskiej w tej dziedzinie, lub powstanie ona bez naszego udziaЕ‚u. Spójrzmy na fakty. Od kilku lat mamy do czynienia z radykalnym powrotem do perspektywy narodowej w polityce zagranicznej i bezpieczeЕ„stwa USA. Stany Zjednoczone wracajД… do wzorców mocarstwowych, wЕ‚aЕ›ciwych imperiom z pierwszej poЕ‚owy XX w. i wczeЕ›niejszych, a ich unilateralizm wyklucza rzeczywiste konsultacje na forum organizacji miД™dzynarodowych, takich jak ONZ, czy w stosunkach z UniД… EuropejskД…. To sprawiЕ‚o, Ејe w Europie pojawiЕ‚y siД™ gЕ‚osy o potrzebie uniezaleЕјnienia siД™ od woli i humorów sojusznika zza oceanu, które szczególnie nasiliЕ‚y siД™ po doЕ›wiadczeniach konfliktu baЕ‚kaЕ„skiego.

W pierwszej poЕ‚owie lat 90. Europa byЕ‚a zupeЕ‚nie pozbawiona narzД™dzi militarnych, których uЕјycie mogЕ‚oby poЕ‚oЕјyД‡ kres wojnie. IstniaЕ‚a wprawdzie NATO, ale pakt znajdowaЕ‚ siД™ pod kontrolД… USA, a te nie zgadzaЕ‚y siД™ na uЕјycie jego siЕ‚. Dopiero pod presjД… Chiraca i Blaire’a w 1995 r. Amerykanie zgodzili siД™ na uЕјycie siЕ‚ NATOwskich. Chcieli wystД…piД‡ w roli wybawicieli na tle biernej Europy, choД‡ to wЕ‚aЕ›nie oni wczeЕ›niej nie chcieli uЕјyД‡ wspólnego narzД™dzia, czyli NATO. Rezultaty byЕ‚y dwuznaczne. Chodzi w szczególnoЕ›ci o interwencjД™ w Kosowie/JugosЕ‚awii z wiosny 1999 r., która mimo humanitarnych haseЕ‚ zostaЕ‚a przeprowadzona nieudolnie i doprowadziЕ‚a do wytworzenia sytuacji zagraЕјajД…cej bezpieczeЕ„stwu tego regionu Europy do dzisiaj.

Dlatego w czerwcu 1999 r., w chwilД™ potem jak rezolucja Rady BezpieczeЕ„stwa ONZ zakoЕ„czyЕ‚a konflikt w Kosowie, w Kolonii odbyЕ‚ siД™ szczyt Unii Europejskiej, na którym zdecydowano o ustanowieniu Europejskiej Polityki BezpieczeЕ„stwa i Obrony (ESDP), autonomicznego europejskiego instrumentu bezpieczeЕ„stwa. SiЕ‚y ESDP majД… juЕј za sobД… pierwsze udane operacje reagowania kryzysowego na BaЕ‚kanach, w Afryce, a nawet we wschodnim Timorze. Europejczycy chcieli przy tym uniknД…Д‡, jak mawiaЕ‚ de Gaulle, wciД…gania do wojen, które nie sД… ich wojnami, do czego mogЕ‚oby dochodziД‡ za poЕ›rednictwem kontrolowanej przez Stany Zjednoczone NATO. Proces ten zostaЕ‚ jednak powaЕјnie zakЕ‚ócony wskutek wojny z Irakiem. W czasie przygotowaЕ„ do tej wojny Amerykanom udaЕ‚o siД™ podzieliД‡ EuropД™. Wykorzystali w tym celu nowe kraje Unii – przede wszystkim PolskД™. Bezkrytyczne poparcie Warszawy dla ataku na Irak odegraЕ‚o wtedy bardzo negatywnД… rolД™ i sprawiЕ‚o, Ејe zasЕ‚uЕјyliЕ›my na miano konia trojaЕ„skiego Ameryki w Europie. Gdyby w 2002 czy 2003 r. caЕ‚a Europa solidarnie powiedziaЕ‚a Amerykanom „nie”, jest prawie pewne, Ејe interwencji w Iraku by nie byЕ‚o.

Syndrom sierocy polskiej polityki

W ten sposób dochodzimy do problemu dojrzaЕ‚oЕ›ci polskiej klasy politycznej. Ów brak dojrzaЕ‚oЕ›ci wydaje siД™ gЕ‚ównД… skazД… polskiej polityki zagranicznej ostatnich kilku lat. To on sprawia, Ејe nasze elity tak Е‚atwo poddajД… siД™ urokowi Wielkiego Brata zza oceanu. Е№ródЕ‚em tej postawy jest swoisty kompleks sierocy, który kaЕјe szukaД‡ kogoЕ› silnego, za kim bД™dzie moЕјna podД…ЕјaД‡ „sprawdzonД… i sЕ‚usznД… drogД…” – najlepiej zresztД…, Ејeby poprowadzono nas za rД™kД™. Jest to sytuacja w pewnym sensie luksusowa, jako Ејe zwalnia od odpowiedzialnoЕ›ci za nasze bЕ‚Д™dy i zЕ‚e decyzje. W tej konwencji najczД™Е›ciej winna jest oczywiЕ›cie „Europa” (czegoЕ› od nas chce, a przecieЕј sami zrobilibyЕ›my to lepiej), a czasem dajemy siД™ zwieЕ›Д‡ Amerykanom. Zobaczmy, jak to siД™ przebiega w przypadku Iraku. W Stanach Zjednoczonych po kilkunastu miesiД…cach nacjonalistycznej histerii, której przejawem byЕ‚ Patriot Act, doszЕ‚o do potД™Ејnej fali krytyk. Obecnie przyЕ‚Д…czajД… siД™ do niej nawet ludzie z obozu wЕ‚adzy, którzy nie bojД… siД™ samokrytyki. Nawet Colin Powell przyznaЕ‚, Ејe byЕ‚ w bЕ‚Д™dzie, gdy w lutym 2003 r. na forum Rady BezpieczeЕ„stwa ONZ przedstawiaЕ‚ rzekome dowody na obecnoЕ›Д‡ broni masowego raЕјenia w Iraku. PrzyznaЕ‚ nawet, Ејe Е›wiadomie wprowadzaЕ‚ opiniД™ miД™dzynarodowД… w bЕ‚Д…d, poniewaЕј juЕј wtedy zdawaЕ‚ sobie sprawД™ z faЕ‚szywoЕ›ci oskarЕјeЕ„. Grupa prawników z Niemiec i innych krajów oskarЕјyЕ‚a Donalda Rumsfelda o zbrodnie wojenne i zЕ‚oЕјyЕ‚a wniosek o jego Е›ciganie. Mimo Ејe postД™powanie w tej sprawie nie zostanie podjД™te, fakt ów wskazuje na rozmiary, jakie przyjД™Е‚y krytyki polityki amerykaЕ„skiej za wojnД™ irackД…. Bardzo powaЕјni politycy, m.in. Madeleine Albright, nazywajД… jД… najciД™Ејszym bЕ‚Д™dem w caЕ‚ej historii polityki zagranicznej USA.

Tymczasem w Polsce Ејaden z polityków odpowiedzialnych za wciД…gniД™cie naszego kraju do tej krwawej operacji nie uwaЕјa, Ејe staЕ‚o siД™ coЕ› zЕ‚ego. A przecieЕј, dopóki nie uznamy tego bЕ‚Д™du, nie bД™dziemy mieli moЕјliwoЕ›ci wyciД…gniД™cia z niego wniosków, jakiejЕ› nauki, aby w przyszЕ‚oЕ›ci nic podobnego siД™ nie wydarzyЕ‚o! Dotyczy to caЕ‚ej grupy ekspertów, propagandystów i ideologów tej wojny. Nikt z tej duЕјej grupy nie zajД…knД…Е‚ siД™ ani sЕ‚owem. Tu nie chodzi o konkretnД… odpowiedzialnoЕ›Д‡ za nasz udziaЕ‚ w tej wojnie, tylko o powaЕјnД… refleksjД™ nad tym, jak to siД™ staЕ‚o, Ејe daliЕ›my siД™ w to wciД…gnД…Д‡. Nic z tych rzeczy, ani tym bardziej Ејadne „uderzenie siД™ w piersi” nie miaЕ‚o miejsca. To milczenie, to udawanie, Ејe nic siД™ nie staЕ‚o, coЕ› mówi o naszej klasie politycznej. Ale dla niej to nie my jesteЕ›my odpowiedzialni za cokolwiek, to Ameryka, za którД… „mieliЕ›my obowiД…zek” pójЕ›Д‡. Podobne postawy widaД‡ dziЕ› przy okazji debaty nad sprawД… tarczy antyrakietowej. Znów ci sami politycy, publicyЕ›ci, eksperci sД… bez mrugniД™cia okiem „za”. Podobnie jak cztery lata temu rzecz rozgrywa siД™ nie na poziomie rzetelnej samodzielnej analizy, tylko ideologii i Е›lepej wiary. I sЕ‚yszymy te same duby smalone o racji stanu i interesach bezpieczeЕ„stwa...

Ta sytuacja ma swoje gЕ‚Д™bokie przyczyny historyczne i psychologiczne. SkЕ‚onnoЕ›Д‡ do delegowania odpowiedzialnoЕ›ci na wielkiego sojusznika, którego postrzega siД™ jako opiekuna, wywodzi siД™ chyba z okresu uzaleЕјnienia Polski od ZSRR. Wtedy uformowaЕ‚a siД™ kultura polityczna oparta na przeЕ›wiadczeniu, Ејe to nie my decydujemy, Ејe decyzje podejmowane sД… za nas. Takie postrzeganie Е›wiata okazaЕ‚o siД™ trwalsze niЕј realny socjalizm. Е№ródeЕ‚ specyficznego polskiego trwania przy Ameryce, niezaleЕјnie od racji moralnych i merytorycznych, naleЕјy teЕј szukaД‡ w kompleksach, lД™kach i fobiach. Nie jesteЕ›my pewni wЕ‚asnej wartoЕ›ci ani swego miejsca na Е›wiecie. Wielu polityków nosi w sobie anachronicznД… wizjД™ osamotnionego kraju, na którego bezpieczeЕ„stwo czy toЕјsamoЕ›Д‡ czyhajД… jakieЕ› ciemne siЕ‚y. To nie sprzyja gЕ‚Д™bi namysЕ‚u i samodzielnemu podejmowaniu decyzji. Bezkrytyczny potakiewicz wcale nie jest dobrym sojusznikiem. Przypomnijmy, Ејe nawet Francja, której samodzielnoЕ›Д‡ jest czД™sto draЕјniД…ca dla Waszyngtonu, jest w tym samym Waszyngtonie uwaЕјana za solidnego sojusznika – czЕ‚onka zachodniej wspólnoty. Z drugiej strony, kiedy juЕј czujemy siД™ bezpieczni pod opiekД… starszego brata, przestajemy dbaД‡ o dobre stosunki z naszym otoczeniem. Zaczynamy siД™ zachowywaД‡ trochД™ tak, jak ów wojowniczy zajД…czek ze znanej opowieЕ›ci. Jego zaskakujД…ca dla innych zwierzД…t leЕ›nych skЕ‚onnoЕ›Д‡ do zaczepek braЕ‚a siД™ stД…d, Ејe w krzakach nieopodal siedziaЕ‚ niedЕєwiedЕє, który miaЕ‚ siД™ rozprawiaД‡ z mieszkaЕ„cami lasu wyzwanymi przez zajД…czka na pojedynek.

InnД… przyczynД… tego bezkrytycznego postawienia na USA jest podobny do amerykaЕ„skiego, zimnowojenny styl postrzegania Е›wiata. Stosunki miД™dzynarodowe anachronicznie rozumie siД™ jako pole konfliktu, gdzie toczy siД™ gra o sumie zerowej. To jest niesЕ‚ychanie doraЕєne myЕ›lenie. Nie uwzglД™dnia siД™ w nim wielu czynników dЕ‚ugofalowych, szerszego kontekstu, delikatnej sieci wspóЕ‚zaleЕјnoЕ›ci, itd., które w sumie majД… decydujД…ce znaczenie o pozycji danego kraju i moЕјliwoЕ›ci realizacji jego Ејywotnych interesów. W takim ujД™ciu stawia siД™ na krótkotrwaЕ‚e i zmienne koniunktury, na konfrontacjД™ i manewry w rodzaju „kto kogo”. Tu nie ma miejsca na trwaЕ‚e priorytety, wartoЕ›ci, kompromis i odpowiedzialnoЕ›Д‡ za przyszЕ‚oЕ›Д‡. Tymczasem, wbrew teoriom sprowadzajД…cym politykД™ do teorii gier, jest ona czymЕ› wiД™cej. Polega ona na budowaniu wewnД™trznej siЕ‚y, umiejД™tnym uwzglД™dnianiu róЕјnych racji i odpowiedzialnoЕ›ci za caЕ‚oЕ›Д‡. BezpieczeЕ„stwo nie wynika tylko z potД™gi wojskowej. Jak pokazuje przykЕ‚ad Ameryki pod rzД…dami prezydenta Busha, potД™ga militarna tworzy problemy, a nie je rozwiД…zuje. DЕ‚ugofalowa, odpowiedzialna i skuteczna polityka bezpieczeЕ„stwa musi wspieraД‡ przede wszystkim budowД™ nowoczesnego, wyksztaЕ‚conego, wolnego od fobii i kompleksów, dostatniego spoЕ‚eczeЕ„stwa. W tym celu paЕ„stwo powinno zapobiegaД‡ zbyt gЕ‚Д™bokim nierównoЕ›ciom spoЕ‚ecznym, aby nie prowadziЕ‚y one do konfliktów wewnД™trznych, kontestacji ustroju i niestabilnoЕ›ci.

Roman KuЕєniar

Roman KuЕєniar - politolog, dyplomata, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, czЕ‚onek Komitetu Nauk Politycznych PAN. Od 1995 r. wchodzi w skЕ‚ad polskiej delegacji do Komisji Praw CzЕ‚owieka ONZ. W latach 2005-2007 peЕ‚niЕ‚ funkcjД™ dyrektora Polskiego Instytutu Spraw MiД™dzynarodowych.

[1] S. Walt, „Taming American Power”, Foreign Affairs, wrzesieЕ„/paЕєdziernik 2005 (przyp. red.).

Le Monde Diplomatique marzec 2007